Voedingsadvies bij kanker

Breng afwisseling doorheen de maaltijden en binnen dezelfde maaltijd zowel naar smaak (zout en zoet), textuur (zacht en krokant), temperatuur (warm en koud), bereidingswijze (pan en oven),…

Neutraal smakende voedingsmiddelen worden meestal goed verdragen (zuivel- en graanproducten, fruit, salades,…).

Gerechten op kamertemperatuur of koud smaken doorgaans lekkerder dan warme bereidingen.

Zachtere voeding zoals pudding, shakes, yoghurt,… lukt soms beter dan harde voeding zoals stokbrood, noten,...

Voedingsmiddelen met een sterke of pikante smaak kunnen helpen om een onprettige smaak weg te nemen, net als munt, basilicum, citroen en zoetzure sauzen.

Mijd tijdelijk gerechten die een afkeer oproepen. Probeer ze af en toe wel eens opnieuw want de afkeer verdwijnt doorgaans op termijn.

Experimenteer met gerechten en bereidingen. Dingen die je vroeger niet lustte, nieuwe smaken,…

Warme en ovenbereide voedingsmiddelen, gefrituurde gerechten, rood vlees, vis, spek, broccoli, bloemkool, ui en spruitjes roepen vaak tegenzin op.

Combineer vleesgerechten met friszoete bereidingen zoals appelmoes, perzik, veenbessen,…

Vermijd etenslucht door anderen de maaltijden te laten bereiden, uit de keuken te blijven tijdens de bereiding, de bereidingstijd zo kort mogelijk te houden door voor voorbereide voedingsmiddelen/gerechten en/of koude gerechten te kiezen.

Drink bruisend water met een zure of bittere smaak (voeg citroen of sinaasappelsap toe, let wel op bij mondontsteking!). U kan ook andere koolzuurhoudende dranken met en zure of bittere smaak uitproberen (vb. bitter lemon).

Rook niet!

Zorg voor een goede mond- en tandhygiëne: zie verder voor tips rond mondhygiëne.

Cosmetica, bloemen, tabaksrook en schoonmaakmiddelen roepen ook vaak tegenzin op.

Eet gerechten op kamertemperatuur of koud. Voeg avocado, olijfolie of pindakaas toe. Probeer neutraal smakende voeding zoals:

• Toast en crackers
• Granen zoals havermout
• Aardappelpuree
• Rijst
• Pasta en noedels
• Melk
• Vanillepudding
• Cottage cheese
• Voeg avocado, olijfolie of pindakaas toe.

• Versterk smaken met zout, suiker, citroen, kruiden, specerijen, zoetzure saus, barbecuesaus, mosterd, ketchup, sojasaus, ui, look,…
• Zuur en bitter smakende voeding stimuleren de smaak
• Zorg voor veel afwisseling in je voeding, combineer zelfs binnen één maaltijd verschillende smaken
• Kauw goed
• Zorg voor een goede mond- en tandhygiëne: zie verder voor tips rond mondhygiëne
• Rook niet!
• Bij dik tongbeslag borstel je best je tong voor de maaltijd
• Bij droge mond door de radiotherapie vermijd je best droge en plakkerige voeding. Drink bij iedere hap een beetje.

• Friszure dranken geven een frisser gevoel in de mond (sap van citrusvruchten, limonade,…) Gebruik deze wel niet bij mondzweren.
• Probeer zure voeding of zure snoep maar niet bij mondzweren
• Eet citroensnoepjes, kauwgom, pepermunt
• Probeer zoetere voeding
• Vervang rood vlees door gevogelte, vis, eieren, bonen en kaas
• Marineer vlees/gevogelte met fruitsap, soja-, zoete-, zure-, wijn-, azijn- of barbecuesaus

Soms zal neutraal smakende voeding ook beter gaan:

• Toast en crackers
• Granen zoals havermout
• Aardappelpuree
• Rijst
• Pasta en noedels
• Melk
• Vanillepudding
• Cottage cheese

• Voeg room of melk toe ( vb. groenten in een room- of melksaus)
• Voeg wat suiker toe aan voedingsmiddelen en bereidingen
• Verwerk fruit tot moes

• Kies voor zoutarmere bereidingen en producten
• Voeg suiker toe aan voedingsmiddelen en bereidingen
• Voeg wat kaneel toe aan fruit

• Gebruik plastieken bestek
• Vermijd voeding uit blik
• Drink voldoende
• Vervang rood vlees door gevogelte, vis, eieren, bonen en kaas
• Marineer vlees/gevogelte met fruitsap, soja-, zoete-, zure-, wijn-, azijn-, of barbecuesaus
• Versterk de smaak van je voeding met sterke kruiden en specerijen
• Friszure dranken geven een frisser gevoel in de mond (fruitsappen, limonade,…)
• Eet citroensnoepjes, kauwgom, pepermunt
• Probeer zure voeding
• Probeer zoetere voeding
• Koude of diepgevroren voeding lukt vaak beter (vb. roomijs)
• Eet vers fruit zoals ananas

• Verdun sappen en milkshakes met water, melk of ijs
• Probeer zuur smakende voeding, drankjes, snoep (opletten met mondzweren)
• Voeg citroen of Worcestershiresaus toe
• Voeg wat zout toe aan pudding, roomijs en milkshakes om de zoete smaak te verminderen
• Voeg wat zout of yoghurt toe aan fruit om de zoete smaak te verminderen

Een afkeer voor bepaalde voedingsmiddelen ontstaat door inname van voedsel waarna je misselijk werd en/of moest braken.

• Als de misselijkheid veroorzaakt wordt door de behandeling, vraag je best aan je arts om medicatie
• Eet niet vlak voor of na chemotherapie of bestraling ter hoogte van de buik of bekken
• Eet de dagen van die behandeling telkens andere voedingsmiddelen

Schakel een ‘zondeboksmaak’ in. Eet iets vlak voor de therapiesessie, tussen de normale maaltijd en de behandeling (vb. sterk smakend snoepgoed). De afkeer richt zich dan tegen deze smaak in plaats van je gewone voeding en dingen die je graag lust.

• Misselijkheid bij bestraling in het buikgebied: eet of drink een half uur voor tot een half uur na de bestraling niets. Probeer dan op een ander moment van de dag wat meer of extra te eten en drinken.
• Misselijkheid en braken bij chemo: de klachten nemen vaak af wanneer de kuur klaar is, forceer niets en probeer de schade in te halen tussen de kuren.
• Forceer je niet om te eten en vermijd gerechten die een afkeer oproepen
• Zorg voor een rustige omgeving met voldoende frisse lucht, adem bij misselijkheid langzaam en diep in via de neus
• Vermijd snelle verandering van houding
• Blijf na de maaltijd nog een tijdje rechtop zitten
• Het is belangrijk om toch voldoende te blijven drinken om niet gedehydrateerd te raken. Te weinig drinken kan misselijkheid verergeren. Lukt het echt niet om ook vocht binnen te houden, dan kan er een vochtinfuus opgestart worden. Drinken is belangrijker dan eten!
• Niet eten kan misselijkheid verergeren. Vaak is het beter om toch íets te eten.
• Neem liever meerdere kleine maaltijden per dag, dan 3 grote
• Cola of Aquarius kunnen beter verdragen worden dan water
• Soms lukt ’s avonds, of ’s nachts eten beter dan ’s morgens.
• Blijf uit de keuken als er gekookt wordt
• Bij hevige misselijkheid kan het zuigen op een ijsblokje helpen om deze te verminderen en eventueel braken te vermijden. Ook zuigen op kauwgom, een waterijsje of zachte stukjes fruit kan helpen.
• Probeer uit of koude voedingsmiddelen beter verdragen worden
• Wanneer je last hebt van ochtendmisselijkheid kan je een beschuit eten voor het opstaan
• Wanneer braken het gevolg is van een passageprobleem ter hoogte van de slokdarm kan het helpen om de consistentie aan te passen. Meer vloeibare voeding kan dan een oplossing bieden.
• Zorg voor een goede mondhygiëne (zie tips verderop de pagina)

Na een periode van braken is het belangrijk om de voeding langzaam terug op te bouwen! Begin met lichte voeding!

Een droge mond wordt veroorzaakt door een tekort aan speeksel. Dit kan het gevolg zijn van bestraling in het hoofd-halsgebied, sommige chemo’s, uitdroging, niet eten of drinken, bijwerking van bepaalde medicijnen en roken.

• Tijdens de maaltijd kan je best voortdurend kleine slokjes water of andere drank drinken. Vast voedsel zal zo vochtiger worden en beter kunnen weggeslikt worden.
• Kauw goed! Kauwen stimuleert de productie van speeksel.
• Gebruik veel saus bij de warme maaltijd.
• Bij de broodmaaltijden kan gebruik gemaakt worden van smeerbaar beleg zoals smeerkaas, vlees- of vissalades, paté, confituur, choco,… Best kan een royale portie genomen worden. Gebruik ook voldoende boter of margarine.
• Wanneer brood toch nog te droog is kan ook gebruik gemaakt worden van pap of yoghurt. Ontbijtgranen kunnen geweekt worden in melk, yoghurt of fruitsap. Ook smoothies of shakes kunnen ingeschakeld worden.
• Stimuleer de speekselklieren door te zuigen op een ijsblokje, waterijs of kauwgom. Ook het kauwen op friszure producten zoals komkommer, appel, tomaat, augurk, ananas,… kunnen helpen.
• Voorzie steeds een flesje drinken, ook ’s nachts. Je kan eventueel ook een waterspray gebruiken. Deze kan je vinden bij de apotheek.
• Overleg met de arts om eventueel kunstspeeksel in te schakelen.
• Door het hebben van een droge mond is er een grotere kans op ontstekingen en tandbederf. Poets daarom na elke maaltijd jouw tanden met een zachte tandenborstel en milde tandpasta (max. 4x per dag).
• Het spoelen van de mond met een zoutoplossing hulp leveren. Voeg twee koffielepels keukenzout toe aan 1 liter lauw water om zelf een spoelmiddel te maken. Spoel jouw mond ook na het eten van zure en suikerrijke voedingsmiddelen.
• Verzorg ook jouw lippen goed. Vet jouw lippen regelmatig in met lippenbalsem om uitdroging tegen te gaan.

Slijmvorming kan optreden ten gevolge van bestraling in het hoofd-halsgebied en kan ook voorkomen bij slokdarm- en longkanker. Voeding zal niet de oorzaak zijn. Vaak wordt ervaren dat na gebruik van melk en suikerrijke producten slijmklachten optreden. Slijmvorming wordt hier meestal verward met plakkerig gevoel in de mond dat veroorzaakt wordt door het zoete. 

Deze tips kunnen ervoor zorgen dat de slijmvorming minder hinderlijk wordt:

• Je kan jouw mond spoelen met een zoutoplossing (2 koffielepels keukenzout in een liter (lauw) water). Ook bruisend water of donker tafelbier kunnen helpen.
• Ijsblokjes of ijswater kunnen verzachtend werken.
• Zure melkproducten zoals yoghurt, karnemelk,… zullen een minder plakkerig gevoel geven. Hoe kouder de melkproducten, hoe minder klachten. Na het eten van zoete melkproducten is het raadzaam de mond te spoelen met water om een plakkerig gevoel te voorkomen.
• Friszure producten zoals ananas, augurk, komkommer, zilveruitjes, appel en tomaat kunnen ook helpen. Let wel, als jouw slijmvliezen gevoelig zijn kunnen deze producten te scherp zijn.
• Spoel de mond met water, koffie of thee na het eten van melkproducten.
• Wanneer het speeksel te dik, taai en draderig wordt, is het raadzaam om te vragen aan de arts om eventueel een spoelmiddel voor te schrijven.
• Zorg voor een goede mondhygiëne: zie verder.

Mucositis is een ontsteking van de slijmvliezen van het maag-darmkanaal. Het is een veel voorkomende bijwerking van chemo- en radiotherapie. Mucositis in de mond veroorzaakt ernstige pijn bij het kauwen van eten en ook het slikken gaat moeilijk. Mucositis in de maag en darmen geeft klachten van misselijkheid, braken en diarree.

• Zorg voor een goede mondhygiëne! Zie verder voor meer tips.
• Gebruik eerder zachte of vloeibare voeding.
• Vermijd scherp gekruide gerechten, (citrus-)fruit, zure voedingsmiddelen, erg zoute producten (gerookte vleeswaren of vis, chips,…), koolzuurhoudende dranken, vruchtensappen, alcoholische dranken, sportdranken.
• Vermijd eveneens harde voedingsmiddelen zoals korsten, hard gebakken gerechten, hard fruit, noten,…
• Gebruik bij voorkeur voeding op kamertemperatuur. Soms zijn ijskoude gerechten aangenaam, soms ook niet.
• Gebruik een kort afgeknipt rietje waardoor het zuigen minder moeite kost en de vloeistof ook minder contact maakt met de beschadigde slijmvliezen.
• Indien het volledig onmogelijk wordt om te eten kan sondevoeding of parenterale voeding een oplossing bieden.

• Blijf zo mogelijk kauwen op de voeding en stap niet té snel over op gemalen of vloeibare voeding. Kauwen heeft een gunstig effect op de smaak en de speekselproductie.
• Wissel voldoende af van gerechten en zorg voor variatie in kleur.
• Voor meer tips: vraag onze brochure ‘Voedingsverrijking bij kauw- of slikklachten’

Passageklachten van voedsel en drank kunnen voorkomen bij een tumor in de slokdarm of maag. Ook tumoren in de pancreas en longen kunnen passageklachten veroorzaken doordat ze op de maag, slokdarm of dunne darm drukken.

• Langzaam en met aandacht eten
• Kleine, frequente maaltijden nemen
• Rechtop zitten tijdens de maaltijden en na de maaltijd niet meteen gaan liggen
• Voeding fijnsnijden, goed kauwen en eventueel soppen in drank of saus
• Voeding malen of mixen of vloeibare voeding nemen: voor extra tips: vraag onze brochure ‘Voedingsverrijking bij kauw- of slikklachten’

Deze passageklachten ontstaan door een obstructie waardoor de darm gedeeltelijk of volledig afgesloten wordt. Klachten die kunnen ontstaan zijn pijn in de buik, misselijkheid, braken, obstipatie, overloopdiarree.

De arts zal bepalen of je nog gewone voeding mag eten. Indien wel dien je wel voedingsmiddelen met grove vezels te vermijden:

• Draderige groenten en rauwkost: asperge, selder, schorseneren, zuurkool, rabarber, draderige sperzie- en snijboontjes, erwten, maïs, champignons, peulvruchten
• Fruit met pit en schil, partjes citrusfruit, ananas, bessen, druiven, kiwi, gedroogd fruit
• Taai en draderig vlees, vlees met pezen, vis met graten
• Grove volkorenproducten: grof volkoren brood, roggebrood, brood met noten, rozijnen, zaden,…, zilvervliesrijst, muesli

Het is mogelijk dat je een tijdje niet mag eten en gevoed zal worden met parenterale voeding. Het opbouwschema wanneer je terug mag opstarten ziet er als volgt uit:

• Heldere, vloeibare voeding
• Vloeibare voeding
• Gemixte of fijngemalen voeding die goed glijdt
• Voedingsmiddelen die obstructie kunnen geven vermijden

Bij een obstructie in de dikke darm is de voeding afhankelijk van de ernst van de vernauwing. De arts zal ook hier bepalen wat je wel of niet mag eten.

1. Eet regelmatig, kleinere maaltijden in plaats van 3 grote maaltijden. Door de kleine porties wordt de maag minder belast en is er minder maagzuur.
2. Eet niet té vetrijk. Ook vetrijke maaltijden stimuleren de aanmaak van maagzuur. De grootte van de maaltijd heeft wel meer effect dan de hoeveelheid vet in de maaltijd.
3. Eet 2 uur voor het slapengaan geen grote maaltijden meer en ga ook overdag niet onmiddellijk liggen na het eten.
4. Vermijd alcohol, chocolade, pepermunt, koffie en koolzuurhoudende dranken
5. Vermijd haastig eten en schrokken én het gebruik van kauwgom om het inslikken van lucht te beperken. Wanneer er veel lucht inde maag terecht komt, kan dit het zuurbranden verergeren.

Hoe je de dag start is erg belangrijk. Start de dag met een groot glas water op kamertemperatuur. Eet dan een stuk fruit zoals een kiwi of een pruim. Nadien kan je starten aan een vezelrijk ontbijt zoals havermout of volkoren brood.

Verkies voedingsmiddelen die veel voedingsvezels bevatten:

• Bruin of volkoren brood
• Volkoren ontbijtgranen, muesli, havermout,…
• Vers fruit, fruitmoes, pruimen, fruitsap met vruchtvlees
• Groenten
• Aardappelen, volkoren pasta, zilvervliesrijst
• Peulvruchten

Je kan ook een vezelpreparaat bij in nemen maar zorg dan zeker dat je voldoende drinkt! Onvoldoende drinken in samenwerking met veel vezels zorgt juist voor meer constipatie.

• Vocht: drink zeker 1,5 tot 2 liter water,… per dag
• Beweging: indien mogelijk zo veel mogelijk bewegen. Bewegen zal de darmfunctie verbeteren.
• Probeer zo regelmatig mogelijk te eten.
• Maak voldoende tijd voor het toiletbezoek.Ook de houding op het toilet is belangrijk! Zit recht en houd de voeten hoger. Gebruik eventueel een voetenbankje of opstapje.

• Drink voldoende: 1,5 tot 2 liter per dag
• Neem voldoende zout (>10g per dag) bij grote verliezen, eventueel met infuus (op doktersadvies): bouillon, Aquarius, gerookte voedingsmiddelen, extra zout bij de maaltijd,….
• Neem kleine, frequente maaltijden
• Eet gevarieerd, zonder strenge beperkingen maar matig het gebruik van koffie en alcoholische dranken.
• Bij vermoeden van lactose-intolerantie: vermijd of matig het gebruik van melkproducten. Voor meer tips hieromtrent, vraag naar de diëtiste.
• Vermijd producten met sorbitol zoals suikervrije en lightproducten.

• Probeer er voor te zorgen dat u voldoende energie kan opnemen uit voeding door voldoende te eten.
• Eet op tijdstippen dat u minder moe bent.
• Maak eventueel gebruik van kant- en klaarmaaltijden, producten in blik, diepvriesmaaltijden of aan huis levering. Het maken van een maaltijd kost veel energie. Indien het toch lukt om te koken, kan u grotere porties ineens maken die gemakkelijk ingevroren kunnen worden.
• Beweging, best onder begeleiding van een (oncologisch) fysiotherapeut, biedt een meerwaarde naar de opbouw en behoud van spiermassa en is dus belangrijk. Alleen maar rusten zal de vermoeidheid niet wegnemen, het kan integendeel juist verergeren.
• Naast beweging zijn ook eiwitten belangrijk in de opbouw van spiermassa.

• Poets met een zachte tandenborstel en een milde tandpasta met fluor
• Poets na elke maaltijd, tot maximaal 4 keer per dag
• Poets voorzichtig tanden, tandvlees en tong
• Reinig ook tussen de tanden met interdentale borsteltjes of tandfloss
• Spoel de mond regelmatig met water en gebruik mondspoelingen
• Spoel voor de maaltijd en zo nodig ook halfweg de maaltijd